Notarialna umowa darowizny to dokument sporządzony przez notariusza, w którym darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Najczęściej dotyczy czynności gdzie zachowanie formy aktu notarialnego jest wymagane przez prawo, zatem w zakresie darowizn nieruchomości, spółdzielczych własnościowych praw czy prawa użytkowania wieczystego. Istotą umowy darowizny jest jej nieodpłatność, co oznacza, że darczyńca nie otrzymuje nic w zamian za uposażenie obdarowanego. Jeśli jednak darczyńca otrzyma jakikolwiek świadczenie ekwiwalentne od obdarowanego, to taka umowa nosi znamiona umowy sprzedaży i nie jest darowizną.
Darczyńca może włożyć w umowie na obdarowanego obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem (polecenie).
Darowizna w szczególnych okolicznościach może być odwołana przez darczyńcę, a nawet jego spadkobierców, zwłaszcza w sytuacji tzw. „rażącej niewdzięczności obdarowanego”, przez co rozumie się np. długotrwałe zerwanie przez niego kontaktów z darczyńcą, brak pomocy w chorobie czy karygodne zaniedbywanie obowiązków rodzinnych. Przy czym samo oświadczenie o odwołaniu darowizny nie powoduje tego, że tytułu prawny do przedmiotu darowizny wraca do darczyńcy, a jedynie powstaje po jego stronie roszczenie o zwrot przedmiotu, które może by zrealizowane zgodnie przez strony w drodze umowy lub przymusowo przez Sąd w ramach powództwa. Odwołanie darowizny traci moc w przypadku, gdy darczyńca przebaczył obdarowanemu lub upłynął rok od odkrycia rażącej niewdzięczności przez darczyńcę.
W przypadku zaś, kiedy darczyńca popadnie w niedostatek, gdy darowizna została już wykonana, wtedy obdarowany zobowiązany jest do zapewnienia darczyńcy niezbędnych środków do życia lub zwrócenia środków do wysokości darowizny.
Częstą praktyką w umowie darowizny nieruchomości rodziców na rzecz dziecka jest ustanowienie służebności mieszkania dla rodziców, aby zabezpieczyć ich prawo do mieszkania. Przy czym istnieją spore rozbieżności w doktrynie i orzecznictwie co do tego czy taką służebność można ustanowić na spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu.
Dokonanie darowizny co da zasady podlega podatkowi od spadków i darowizn, ale (co najczęściej ma miejsce) darowizna między najbliższą rodziną (tzw. „grupa podatkowa 0” z art. 4a tej ustawy) jest w całości zwolniona z tego podatku pod warunkiem zgłoszenia jej do Urzędu Skarbowego lub dokonania w formie aktu notarialnego. Wielu rodziców chcąc uregulować kwestie związane z posiadanym majątkiem decyduje się na przekazanie dzieciom całości lub części majątku w postaci darowizny. Darowizna od rodziców mieści się w zerowej grupie podatkowej, co oznacza, że może zostać zwolniona z konieczności uiszczenia podatku od spadków i darowizn. Warto także zaznaczyć, że zwolnienie to dotyczy obdarowanych jeżeli w chwili nabycia posiadali obywatelstwo polskie lub obywatelstwo jednego z państw członkowskich Unii Europejskiej lub państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub mieli miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub terytorium takiego państwa.
Co jednak istotne, podatkowi temu podlega tylko nabycie przez osoby fizyczne, a już nie przez osoby prawne (np. spółki).
W innych typowych wypadkach, notariusza pobiera ten podatek przy czynności w zakresie w jakim wartość darowizny przekracza kwoty wolne od podatku ustalone w art. 9 ust. 1 ustawy w okresie ostatnich 5 lat między stronami w oparciu o stopień ich pokrewieństwa, który został podzielony na trzy tzw. „grupy podatkowe”. Darowizny od rodziców niezależnie od sumy ich wartości, nawet jeśli przekraczają kwotę wolną od podatku, mogą być zwolnione z opodatkowania od spadków i darowizn.
Wyróżnia się 3 grupy podatkowe i szczególną grupę 0, to jest:
• Grupa 0 (wydzielona z grupy 1) – małżonek, rodzeństwo, zstępni (czyli m.in. córka, syn, wnuki, prawnuki itd.), wstępni (czyli m.in. matka, ojciec, dziadkowie, pradziadkowie itd.), ojczym, macocha, pasierb,
• Grupa 1 – grupa 0 oraz teściowie, synowa, zięć,
• Grupa 2 – rodzeństwo rodziców, zstępni i małżonkowie rodzeństwa, małżonkowie rodzeństwa małżonków, zstępni i małżonkowie pasierbów, małżonkowie innych zstępnych,
• Grupa 3 – osoby nieuwzględnione w poprzednich grupach (osoby kompletnie obce).
Notarialne darowizny nie wymagają zgłoszenia do Urzędu Skarbowego, a dokonane w innej formie muszą by zgłoszone samodzielnie przez obdarowanych w odpowiednim terminie. Lecz darowizna środków pieniężnych w grupie podatkowej 0 (nawet w formie aktu notarialnego) aby była w pełni zwolniona od podatku – wymaga jednak dokonania jej jako przelewu z załączeniem dowodu przekazania na rachunek płatniczy nabywcy, na jego rachunek, inny niż płatniczy, w banku lub spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej lub przekazem pocztowym – i jej zgłoszenia lub nie w zależności od formy; inaczej podlega opodatkowaniu jak w I grupie podatkowej.
W umowie darczyńca może od razy zwolnić dokonaną darowiznę z obowiązku zaliczenia jej na poczet schedy spadkowej – to jest obowiązku odjęcia jej wartości do przysługującej nominalnie spadkobiercy wartości udziału w masie spadkowej do podziału przy dziale spadku. Oświadczenie takie można złożyć także później.