Akt poświadczenia dziedziczenia to dokument notarialny, w którym notariusz stwierdza, kto jest spadkobiercą zmarłego oraz jaki udział przypada mu w spadku. Sporządza się go na podstawie oświadczeń złożonych przez spadkobierców w protokole dziedziczenia oraz analizy dokumentów. Ma moc prawną równą postanowieniu sądu o stwierdzeniu nabycia spadku.
W Kodeksie mamy styczność z dwoma rodzajami dziedziczenia: dziedziczeniem ustawowym kiedy to zmarły nie sporządził testamentu (art. 931-940). Oraz dziedziczeniem testamentowym – w przypadku, gdy zmarły sporządził testament albo sporządził go, ale nie powołała w nim spadkobiercy testamentowego. Wówczas spadek może być przekazany jakiejkolwiek osobie fizycznej bądź prawnej, jednak spadkobiercom w rodzinie mimo wszystko przysługuje prawo do zachowku.
Dziedziczenie ustawowe – to sytuacja kiedy mamy pewność, że spadkodawca nie pozostawił testamentu albo sporządził go, ale nie powołała w nim spadkobiercy testamentowego – następuje wówczas dziedziczenie ustawowe spadku. W pierwszej kolejności uprawnieni do dziedziczenia z ustawy zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego są: dzieci oraz małżonek spadkodawcy. Spadek powinien zostać podzielony na równe części przez wszystkich uprawnionych z pierwszej grupy Przepisy prawa gwarantują małżonkowi, że przypadająca mu część nie może być mniejsza niż 1/4 całego spadku. Zgodnie z Kodeksem cywilnym prawo do dziedziczenia posiadają zarówno dzieci pochodzące ze związku małżeńskiego, jak i dzieci urodzone poza związkiem małżeńskim. Dziedziczyć mogą też dzieci przysposobione w zależności od rodzaju przysposobienia – co trzeba wcześniej zweryfikować.
Zdarzyć się może sytuacja, kiedy dziecko spadkobiercy nie dożyje momentu otwarcia spadku. Gdy ma ona miejsce, prawo do dziedziczenia przechodzi na dzieci spadkobiercy – czyli wnuki spadkodawcy. Otrzymują one, część należną ustawowo zmarłem rodzicowi, która następnie zostaje podzielona na równe części poprzez wszystkie dzieci.
Dalej mamy pozostałe kręgi dziedziczenia, przez m.in. rodziców czy rodzeństwo, jeżeli nie będzie spadkobierców z pierwszego kręgu lub odrzucą oni spadek lub nie będą mogli być spadkobiercami, np. na skutek uznania ich przez Sąd za niegodnych dziedziczenia.
Warto także zaznaczyć, że stan prawny dotyczący dziedziczenia jest brany pod uwagę według daty otwarcia spadku, to jest śmierci spadkodawcy. I należy w związku z tym pamiętać kilka dat:
- dla spadków otwartych przed 14 lutego 2001 roku – konieczne jest także stwierdzenie w akcie poświadczenia dziedziczenia, którzy spadkobiercy nabyli gospodarstwo rolne (jeżeli takie wchodziło w skład spadku) według przepisów, których moc po tej dacie została uchyloneaprzez Trybunał Konstytucyjny,
- dla spadków otwartych przed dniem 1 stycznia 2007 roku, dziedziczenie spadku będzie podlegać opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn, nawet jeśli spadkobiercy to najbliższa rodzina zmarłego – ponieważ do spadkobrania przed tą datą nie stosuje się zwolnienia od dziedziczenia dla osób z tzw. „grupy podatkowej 0” według art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn. I wówczas od daty przyjęcia spadku lub sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia powstanie obowiązek podatkowy w zakresie w jakim wartość spadku przekracza kwoty wolne od podatku ustalone w art. 9 ust. 1 ustawy w okresie ostatnich 5 lat w oparciu o stopień pokrewieństwa, który został podzielony na trzy tzw. „grupy podatkowe”. Jak i spadkobiercy powinni złożyć w terminie miesiąca właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego zeznanie podatkowe o nabyciu rzeczy lub praw majątkowych,
- dla spadków otwartych przed 28 czerwca 2009 roku inaczej przebiega dziedziczenie w II kręgu (rodzice i rodzeństwo) oraz inaczej ustalone są dalsze kręgi spadkobierców, gdyż po tej dacie nastąpiła nowelizacja przepisów prawa spadkowego,
- dla spadków otwartych w dniu (i po) 18 października 2015 roku, jeżeli uprawniony spadkobierca nie złożył oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w ustawowym 6 miesięcznym terminie od dowiedzenia się o powołaniu do spadku – przyjmuje się że spadek przyjął z dobrodziejstwem inwentarza, a przed tą datą przepisy ustalały przyjęciu spadku wprost z mocy prawa w razie bezczynności spadkobiercy,
- dla spadków otwartych w dniu (i po) 15 listopada 2023 roku – inaczej wygląda dziedziczenie w kręgu dziadków spadkobiercy.
W przypadku aktu poświadczenia dziedziczenia warto mieć na uwadze kilka istotnych spraw:
- do sporządzenia tej czynności konieczna jest osobista obecność wszystkich tzw. „osób zainteresowanych” – to jest osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi w pierwszej kolejności, a także osoby, na których rzecz spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne. Odrzucenie spadku lub zapisu windykacyjnego, uznanie za niegodnego oraz zrzeczenie się dziedziczenia przez umowę ze spadkodawcą – powoduje utratę statusu osoby zainteresowanej. I co ważne zainteresowani muszą być obecni osobiście, a więc nie poprzez pełnomocników; inaczej można tylko udać się do Sądu z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku,
- przy tej czynności bierze się pod uwagę czy spadkobiercy spadek przyjęli lub odrzucili w ustawowym 6 miesięcznym terminie – inaczej konieczne będzie uprzednie złożenie przez nich takich oświadczeń,
- przy kompletowaniu dokumentów wartość sprawdzić czy zmarły i w zależności od przypadku jego zstępni, rodzeństwo lub zstępni rodzeństwa – nie posiadali dzieci, które zmarły przed nimi. Gdyż będzie to wymagało uzyskania ich odpisów aktów zgonu aby móc sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia,
- akt poświadczenia dziedziczenia może dotyczyć tylko spadków otwartych w dniu (i po) 1 lipca 1984 roku, wówczas można tylko udać się do Sądu z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku,
- akt poświadczenia dziedziczenia nie może dotyczyć dziedziczenia na podstawie testamentów szczególnych, wówczas można tylko udać się do Sądu z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku.
Protokół dziedziczenia to czynność, która poprzedza sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia. Podczas spisywania tego protokołu spadkobiercy poświadczają, czy są poinformowani o istnieniu testamentu, czy w krąg osób uprawnionych do spadku zaliczają się jeszcze inne osoby oraz czy pewne osoby powinny być z niego wykluczone. Przed sporządzaniem protokołu notariusz poucza uczestnika o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych oświadczeń. Protokół dziedziczenia jest niejako substytutem przesłuchania spadkobierców przez Sąd w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Na samym końcu notariusz załącza akt zgonu do tworzonego dokumentu wraz z odpisami stanów cywilnych osób będących spadkobiercami.
Spadkobiercy dziedziczą majątek po zmarłym, ale także jego zobowiązania, czyli m.in. długi.
Długi po zmarłym mogą mieć różną postać. Kredyty bankowe, pożyczki, o których nie wie najbliższa rodzina są częstym zjawiskiem. Zmarły mógł także zadłużyć się poprzez niepłacenie bieżących rachunków, np. za wodę, prąd, gaz itp. oraz nieopłacanie odsetek za zwłokę w zapłacie. Dodatkowo zmarły mógł zadłużyć się nie płacąc faktur firmy, którą prowadził lub nie płacąc zobowiązań wobec pracowników lub kontrahentów.
Zanim więc spadkobierca zgodzi się przyjąć spadek po zmarłym dobrze jest, aby zasięgnął informacji dotyczących jego ewentualnych zobowiązań, ponieważ godząc się na przyjęcie spadku, spadkobierca tym samym zobowiązuje się na spłatę długów zmarłego.
Dziedziczenie (także w drodze zapisów czy polecenia testamentowego) co da zasady podlega podatkowi od spadków i darowizn, ale między najbliższą rodziną (tzw. „grupa podatkowa 0” z art. 4a tej ustawy) jest w całości zwolnione z tego podatku pod warunkiem zgłoszenia tego do Urzędu Skarbowego terminie 6 miesięcy od sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia – co najczęściej ma miejsce. Warto także zaznaczyć, że zwolnienie to dotyczy spadkobierców jeżeli w chwili nabycia posiadali obywatelstwo polskie lub obywatelstwo jednego z państw członkowskich Unii Europejskiej lub państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub mieli miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub terytorium takiego państwa.
Jeśli spadkobierca sporządził testament – notariusz sporządza uprzednio protokół z jego otwarcia i ogłoszenia. Dotyczy to wszystkich testamentów zmarłego, także tych zniszczonych i odwołanych. W protokole opisuje się stan zewnętrzny testamentu, zapisuje datę spisania protokołu, datę złożenia oraz osobę, która złożyła testament. Na testamencie zamieszcza się również datę otwarcia oraz ogłoszenia go. Testament i protokół otwarcia i ogłoszenia testamentu są przechowywane w sądzie spadku lub u notariusza. Na żądanie sądu spadku notariusz ma obowiązek przesłać wspomniane dokumenty właściwemu sądowi, jeśli to on je przechowywał.